VTV3 và câu hỏi điều luật sau án phạt Himass và TanVuu: khi Krafton vừa viết luật, vừa tổ chức giải, vừa tuyên án

Đêm hôm đó, trên một buổi stream không dàn dựng, người dẫn chương trình đọc toàn văn thông báo án phạt rồi dừng lại vài giây. Khung chat trôi chậm hẳn. Một người chơi PUBG khác, theo lời thuật lại trong các bài viết sau đó, đã khóc và xoá tựa game khỏi máy. Không phải vì thua một trận, mà vì không hiểu mình vừa bị xử theo điều luật nào. Cùng lúc, số chữ ký đòi công lý cho hai tuyển thủ leo lên 4,1 triệu. Ở một nền esports vừa chạm tấm huy chương ASIAD đầu tiên, con số ấy lớn hơn mọi bảng xếp hạng.

Rồi VTV3 lên tiếng. Đài truyền hình quốc gia không phán ai đúng ai sai. Họ đặt đúng một câu hỏi: Himass và TanVuu đã vi phạm điều gì, và quá trình xử lý đã diễn ra như thế nào.

Cú gank đầu tiên không đến từ rừng, mà từ góc tối của bàn phím blog. Lần này, nó đến từ phòng biên tập của một đài truyền hình quốc gia.

Bối cảnh: một án phạt, hai tuyển thủ, và một khoảng trống chưa được lấp

Kể lại cho gọn. Hai tuyển thủ PUBG người Việt Nam là Himass và TanVuu bị Krafton ra án phạt, cấm tham dự toàn bộ các giải PUBG toàn cầu nằm trong hệ thống do nhà phát hành này tổ chức hoặc bảo trợ. Đây là mức chế tài rộng nhất có thể áp lên một tuyển thủ mà không xoá hẳn tên khỏi làng game: mọi giải quốc tế, mọi vòng loại khu vực, mọi sân chơi có logo Krafton, đóng lại cùng một lúc. Đội ngũ quản lý của cả hai người đã nộp đơn kháng cáo. Diễn biến tiếp theo vẫn đang mở.

Krafton là nhà phát hành PUBG, một công ty Hàn Quốc. Trong bóng đá, luật do IFAB viết, giải do liên đoàn tổ chức, án do ban kỷ luật tuyên, và ba bên đó là ba pháp nhân khác nhau. Trong esports, PUBG là một tựa game live-service mà nhà phát hành kiểm soát gần như toàn bộ: server, bản vá, điều lệ giải, danh sách đội được mời, và cả phòng ra quyết định. Nói cách khác, Krafton viết luật, Krafton tổ chức giải, Krafton tuyên án. Không có một liên đoàn độc lập nào đứng giữa. Điều này đúng với gần như mọi tựa game điện tử lớn hiện nay, và nó không phải một lỗi kỹ thuật cần vá. Nó là kiến trúc.

Bối cảnh khu vực làm câu chuyện căng hơn. Việt Nam vừa có tấm huy chương esports đầu tiên tại ASIAD, dấu mốc đưa bộ môn này từ sân chơi cộng đồng lên sân chơi quốc gia. Lượng người xem, lượng streamer, lượng người hâm mộ đủ lớn để một vụ án hành chính biến thành đề tài của cả một quốc gia. Cùng lúc, những tài khoản lớn như Độ Mixi và PewPew bình luận, và câu chuyện nhanh chóng được gọi bằng một cái tên nghe rất kịch tính: drama PUBG Việt Nam - Hàn Quốc. Cách gọi đó tiện cho tiêu đề, nhưng nó bẻ cong một vấn đề thủ tục thành một vấn đề quốc tịch, và đó là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn.

Tôi ngồi ở Thâm Quyến đọc lại toàn bộ chuỗi sự kiện. Mười năm quan sát ngành, bốn năm cầm mic dẫn giải, và tôi nhận ra mình từng đứng ở đúng vị trí mà công chúng đang đứng: nghe một thông báo án phạt, thấy một cái tên, và không có điều luật nào để đối chiếu.

Phân tích: án phạt không phải vấn đề, thủ tục mới là vấn đề

Điều đáng chú ý trong phát biểu của VTV3 nằm ở chỗ họ từ chối kết luận. Một đài truyền hình quốc gia có đủ uy tín để nói hai tuyển thủ vô tội, và họ đã không nói. Họ hỏi điều luật bị vi phạm là gì, và quy trình xử lý đã được tiến hành ra sao. Đây là một lựa chọn nghề nghiệp rất tỉnh: nó chuyển cuộc tranh luận từ ai đúng ai sai sang hệ thống đang vận hành thế nào.

Krafton đang nắm cùng lúc ba vai: người viết luật, người tổ chức giải, và người tuyên án, trong khi không có một cơ quan tài phán độc lập nào đứng giữa. Đó là hạt nhân của toàn bộ câu chuyện này, và nó không phải chuyện riêng của PUBG hay riêng của Việt Nam. Cùng một kiến trúc ấy tồn tại ở Liên minh huyền thoại, ở Dota 2, ở Valorant, ở bất cứ tựa game nào mà nhà phát hành vừa sở hữu bản quyền, vừa vận hành hệ thống giải, vừa quản lý tài khoản thi đấu của tuyển thủ.

Thử hình dung cơ chế kháng cáo. Đội ngũ quản lý của Himass và TanVuu nộp đơn. Đơn đó được xem xét bởi ai, theo tiêu chuẩn nào, và người ra phán quyết cuối cùng có phải chính là bên đã đưa ra án phạt ban đầu hay không. Đó là câu hỏi về xung đột lợi ích mang tính cấu trúc, và nó không có gì mới trong lịch sử thể thao. Bóng đá từng trải qua đúng câu hỏi đó, và câu trả lời của họ là tách ban kỷ luật ra khỏi ban tổ chức giải, tách cơ quan kháng cáo ra khỏi cơ quan ra án sơ thẩm. Quá trình ấy mất hàng chục năm và vẫn còn tranh cãi, nhưng hướng đi thì rõ.

Điều thứ hai đáng bàn là tầng giải đấu. Trong chuỗi sự kiện, có một chi tiết được nhắc tới rất nhanh rồi trôi đi: vụ việc gắn với một giải showmatch. Showmatch về bản chất là sân chơi trình diễn, mức độ cạnh tranh thấp, mục tiêu là quảng bá và kết nối cộng đồng. Vậy một bộ điều lệ được thiết kế cho giải đấu chính thức áp xuống một showmatch có hợp lý hay không, mức chế tài có tương xứng với tính chất sự kiện hay không, và các thủ tục minh bạch có được áp dụng ở cùng một chuẩn hay không. Đây là vùng xám mà chính VTV3 đặt ra khi yêu cầu quy trình phải rõ ràng và nhất quán, kể cả với một showmatch.

Một án phạt cấm tham dự toàn bộ hệ thống giải toàn cầu đồng nghĩa với việc tuyển thủ mất quyền thi đấu, mất quyền dự vòng loại, mất quyền tiếp cận giải thưởng, mất khả năng duy trì vị trí trong đội hình. Những thứ đó có thể đo bằng tiền, nhưng phần lớn lại không được đo bằng con số nào trong câu chuyện này, vì cả Krafton lẫn các bên liên quan đều chưa công bố chi tiết. Trong khi đó, tín hiệu về giá trị thương mại của hai tuyển thủ lại hiện ra ở một chỗ khác: 4,1 triệu chữ ký. Một người chơi có đủ sức kéo 4,1 triệu lượt ký tên đòi công lý không phải là một cái tên nhỏ. Giá trị thương mại của họ, tính bằng sự chú ý của công chúng, đang tồn tại độc lập với tình trạng thi đấu của họ, và đó là một dạng tài sản mà hệ thống quản trị hiện tại chưa có công cụ để định giá.

Ở tầng khu vực, bức tranh cũng rõ dần. Việt Nam đang là một nền esports mới nổi với tốc độ tăng trưởng về người xem và thành tích nhanh hơn tốc độ trưởng thành của bộ máy quản trị. Một quốc gia có huy chương ASIAD, có tuyển thủ được biết tới ở nước ngoài, có streamer chạm tới hàng triệu người xem, nhưng chưa có một tổ chức nào đủ thẩm quyền để đứng ra làm trung gian hoà giải khi xảy ra tranh chấp với nhà phát hành nước ngoài. Khoảng cách đó không phải là lỗi của ai. Nó là hệ quả tự nhiên của một ngành lớn nhanh hơn luật.

Trong các bài viết về khu vực Đông Nam Á, tôi thường thấy người ta mô tả sự trưởng thành của esports bằng số lượng giải, bằng tổng giải thưởng, bằng lượt xem đỉnh. Những con số ấy đẹp và dễ trích dẫn. Nhưng tôi đã từng ngồi trong phòng kỹ thuật của một giải đấu, nhìn một tổ trọng tài xử lý một khiếu nại về việc đặt thiết bị không đúng quy định, và nhận ra rằng cái quyết định cuối cùng không nằm ở bất kỳ con số nào trên bảng thống kê. Nó nằm ở việc điều lệ có ghi rõ tình huống đó hay không, và người xử có được trao thẩm quyền để xử hay không. Huyền thoại không được sinh ra trên sân khấu, mà được may bằng những chi tiết không ai để ý. Án phạt cũng vậy. Tính chính danh của một án phạt được may bằng những điều khoản không ai đọc cho tới khi cần đọc.

Trước khi dẫn một giải đấu, tôi lắng nghe tiếng đếm ngược trong tim khán giả. Tiếng đếm ngược ấy chỉ tin vào những gì diễn ra trên màn hình. Nếu cơ quan tổ chức để khán giả tin rằng án phạt được đưa ra mà không có điều luật minh bạch, thì niềm tin đó sẽ nguội đi rất nhanh, và nó nguội ở tầng sâu hơn nhiều so với một trận thua.

Cần nói thêm: tôi theo dõi phản ứng cộng đồng và thấy phần lớn ý kiến đứng về phía hai tuyển thủ. Đó là phản ứng dễ hiểu. Nhưng cần tách rõ hai khái niệm. Phản ứng cộng đồng là một dữ liệu xã hội, không phải một kết luận pháp lý. 4,1 triệu chữ ký đo sức nặng của cảm xúc, không đo được sự thật của sự việc. Trong bất kỳ hệ thống tư pháp nào, một cuộc trưng cầu dân ý không thể thay thế cho việc đọc điều luật. Việc VTV3 chọn cách không phán quyết cũng chính là thừa nhận ranh giới đó.

Điều đáng chú ý là chính sự thiếu vắng đó lại tạo ra một cơ hội cải cách. Khi không có cơ quan độc lập, không có nghĩa là không thể có thủ tục độc lập. Một nhà phát hành hoàn toàn có thể công bố công khai điều khoản bị vi phạm, mô tả các bước xử lý, tách người thẩm tra hồ sơ khỏi người ra quyết định ban đầu, và áp dụng một bộ tiêu chuẩn minh bạch cho mọi tầng giải đấu, từ chung kết thế giới xuống một showmatch giao hữu. Không cần một liên đoàn để làm những việc đó. Chỉ cần một quy trình được viết ra và được tôn trọng.

Góc nhìn ngược: đòi một liên đoàn có thể là lời giải sai cho một câu hỏi đúng

Có một kết luận rất dễ được rút ra sau vụ việc này: esports cần một liên đoàn độc lập như bóng đá. Nghe hợp lý, nhưng tôi không chắc đó là lời giải. Lịch sử thể thao cho thấy các liên đoàn độc lập cũng có xung đột lợi ích, cũng có án phạt gây tranh cãi, cũng có những quyết định được đưa ra vì lý do chính trị chứ không vì lý do kỹ thuật. Việc chuyển quyền tuyên án từ một nhà phát hành sang một tổ chức khác không tự động tạo ra sự minh bạch. Nó chỉ đổi người giữ búa.

Điều thực sự thiếu trong câu chuyện này không phải là một tổ chức, mà là một bộ thủ tục có thể kiểm chứng. Cụ thể hơn: điều khoản bị vi phạm phải được nêu đích danh, chuỗi xử lý phải được mô tả theo trình tự thời gian, và cơ chế kháng cáo phải có người thẩm định không thuộc bộ phận đã đưa ra án ban đầu. Ba điều đó có thể được thực hiện trong vòng một chu kỳ giải đấu, không cần chờ một cuộc cải tổ hệ thống kéo dài mười năm.

Cũng cần nói thẳng một điều khó nghe. Cộng đồng đang mặc định hai tuyển thủ bị xử oan trong khi nội dung vi phạm chưa từng được công bố. Đó là một khoảng trống bằng chứng, và khoảng trống đó có thể bị lấp theo hai hướng. Nếu sau này điều luật bị vi phạm được công bố và nó rõ ràng, niềm tin đã dồn hết vào một phía sẽ quay ngược lại rất nhanh. Một cộng đồng đã ký tên đòi công lý trước khi biết sự thật đang tự đặt mình vào thế khó. Giữ sự tỉnh táo không phải là đứng về phía nhà phát hành. Nó là giữ chỗ cho sự thật trước khi sự thật xuất hiện.

Và có một rủi ro nữa, ít được nhắc hơn: khung tự sự Việt Nam - Hàn Quốc. Nó hấp dẫn vì nó biến một tranh chấp hợp đồng thành một cuộc đối đầu quốc gia, nhưng chính cách đóng khung đó làm mờ đi câu hỏi cốt lõi và đẩy hai bên vào một thế đối đầu không cần thiết. Nhà phát hành Hàn Quốc và nền esports Việt Nam có quan hệ hợp tác, không phải quan hệ đối kháng. Kéo căng khía cạnh địa lý chỉ làm cho việc giải quyết vụ việc trở nên khó hơn.

Điều còn lại sau án phạt

Chín mươi ngày canh server tĩnh, tôi hiểu trận đánh lớn nhất bắt đầu từ một buổi tối im lặng. Ở đây cũng vậy: điều quyết định tương lai của nền esports Việt Nam không nằm ở việc ai thắng trong vụ kháng cáo này, mà ở việc sau vụ này, người ta có viết ra được một bộ thủ tục để lần sau không ai phải khóc vì không biết mình bị xử theo điều gì. Một tấm huy chương ASIAD dạy chúng ta cách thắng. Một vụ án hành chính chưa rõ điều luật đang dạy chúng ta cách thua cho đàng hoàng. Chỉ có bài học thứ hai mới giữ được người ở lại.