9...a5 và lời hứa giải độc Bayonet: khi một DVD cờ vua bán chiến lược thay vì dữ liệu

Trong phòng dựng tối hôm ấy, tôi dừng hình ở nước thứ chín. Bàn cờ trên màn hình đứng yên, tốt trắng vừa tiến sang b4, và căn phòng im như tờ. Đó là khoảnh khắc mà bất kỳ ai từng ngồi bên cánh Đen của Phòng thủ Ấn Độ Đen đều nhận ra: Bayonet đã lên đạn, và người cầm quân Trắng vừa tuyên bố rằng họ học bài kỹ hơn bạn. Tôi đã dựng không biết bao nhiêu thước phim cờ vua, và tôi tin băng ghi hình hơn lời kể, vì băng không biết nói dối. Một nước đi không tự nói lên điều gì. Nhưng cách người ta giới thiệu nó thì luôn nói lên rất nhiều. Đó là lý do khi một sản phẩm huấn luyện rao bán 9...a5 như "liều giải độc" cho Bayonet, tôi không đọc phần quảng cáo trước. Tôi đọc phần dữ liệu trước. Và phần dữ liệu, lần này, trống trơn. Phòng thủ Ấn Độ Đen là hệ thống mà Đen nhường trung tâm cho Trắng rồi phản công lại. Nhánh Mar del Plata là phiên bản sắc nhất: Đen đặt mã lên c6 và đẩy tốt e5, hai bên đẩy tốt sang hai cánh ngược chiều nhau, và ván cờ biến thành cuộc đua xem ai chọc thủng trước. Ván điển hình ở đây có tốt trắng tràn qua cánh hậu, tốt đen tràn qua cánh vua, và cả hai bên đều biết rằng chậm một nhịp là hết. Trong bức tranh ấy, Bayonet Attack — nước 9.b4 — là câu trả lời hiện đại của Trắng. Trắng không đánh trung tâm, không tranh chấp trực diện. Trắng lấy không gian cánh hậu, đẩy tốt b4, đe dọa b5, và chặn đường phản công của Đen. Nó khó chịu không phải vì nó mạnh nhất, mà vì nó buộc Đen phải nhớ bài. Nước đáp trả chính của Đen từ lâu đã là 9...Nh5 — hướng mã lên vành. Đó là nước mở thế, ép các đường biến cụ thể, đẩy hai bên vào một cuộc đua mà phân tích máy tính trở nên quan trọng. Bạn không thể chơi cảm tính trước 9...Nh5. Bạn phải biết chính xác mình đang làm gì. DVD mà tôi đang nói tới chọn con đường khác: 9...a5. Thay vì lao vào các đường biến ép buộc, Đen đánh thẳng vào tốt b4, buộc Trắng quyết định cấu trúc tốt, rồi kéo thế cờ về một dạng chiến lược, tĩnh, đầy tính cơ động. Đây là nước đi đã được biết đến, không phải phát minh mới. Nó tồn tại trong lý thuyết từ lâu như một nhánh phụ, một lựa chọn cho người không muốn nhớ hết các đường biến chính. Điểm tôi cần nói rõ: 9...a5 không phải thuốc giải độc. Nó là một nhánh. Khác biệt giữa nó và 9...Nh5 không nằm ở chỗ mạnh hay yếu về mặt khách quan — cả hai đều có thể dẫn tới thế cân bằng. Khác biệt nằm ở chỗ nó đòi hỏi gì ở người chơi. 9...Nh5 đòi trí nhớ. 9...a5 đòi sự kiên nhẫn. Và đây là chỗ tôi thấy cần dừng lại. Quảng cáo của sản phẩm dựng lên một đối lập: máy tính phân tích giỏi các đường biến ép buộc, nhưng máy tính thường không biết xử lý những thế cờ chiến lược phức tạp. Cách nói ấy nghe rất quen, và nó quen vì nó thuộc về một thời kỳ đã qua. Trước làn sóng mạng nơ-ron và các engine thế hệ mới, đúng là máy tính từng yếu ở các thế cờ chiến lược dài hạn của Phòng thủ Ấn Độ Đen. Nhưng đó là câu chuyện của hơn một thập kỷ trước. Ở thời điểm hiện tại, engine xử lý các thế cờ này tốt hơn nhiều so với câu quảng cáo muốn bạn tin. Nói cách khác, sản phẩm đang bán một nỗi lo đã hết hạn. Điều khiến tôi chú ý hơn cả không nằm trong các đường biến. Nó nằm ở phần đầu tài liệu. Tiêu đề nói về một vòng đấu đồng đội ở Samarkand — vòng hai, thể thức mở, các đội mạnh đều thắng. Phần nội dung bên dưới lại nói về một DVD Phòng thủ Ấn Độ Đen. Hai thứ không liên quan đến nhau. Tôi đã làm nghề đủ lâu để biết một tiêu đề lệch nội dung không phải chuyện nhỏ. Nó là dấu hiệu. Hoặc dữ liệu bị ghép sai trong quá trình tổng hợp, hoặc ai đó tái sử dụng nội dung mà không kiểm tra. Dù là trường hợp nào, người đọc cũng nên biết rằng văn bản này không nên được trích dẫn như một nguồn đáng tin. Tôi tin băng ghi hình hơn lời kể, vì băng không biết nói dối. Một sản phẩm cờ vua cũng vậy. Nếu nó không in ra được tên tác giả, không dẫn được một ván đấu thật, không đưa ra được chỉ số đánh giá, thì phần còn lại chỉ là văn quảng cáo. Và trong cờ vua, văn quảng cáo không giúp bạn đánh bại một người đã chuẩn bị. Tôi đã chạy rào cả đời, chỉ là chưa từng được bấm giờ. Câu đó tôi nói về mình, nhưng nó đúng với cả những nhánh lý thuyết như 9...a5. Nó chạy đủ xa trong lịch sử khai cuộc, chỉ là chưa từng được ghi giờ bởi một kết quả thực tế đỉnh cao. Một nhánh phụ không tự nhiên trở thành vũ khí chỉ vì có người đóng gói nó lại và dán nhãn. Trên thực tế, cách kiểm chứng một nhánh khai cuộc rất đơn giản, và phải công bằng với cả hai phía. Tôi đối chiếu bằng ba câu hỏi. Nhánh này xuất hiện bao nhiêu lần ở các ván cổ điển trình độ 2700 trở lên? Tỷ lệ thắng, hòa, thua của hai bên ra sao? Tác giả của nó đã từng chơi dòng Ấn Độ này ở đâu? Với 9...a5, cả ba câu hỏi đều chưa có câu trả lời từ tài liệu này. Không có số ván, không có tỷ lệ kết quả, không có tên tác giả, không có ván mẫu. Một sản phẩm huấn luyện không sao nếu thiếu những thứ đó — nếu nó tự nhận là sách học cho người mới. Nhưng khi nó tự nhận là liều giải độc và hứa rằng Trắng có thể nhanh chóng gặp nguy hiểm, thì nó đang đặt một kỳ vọng, và kỳ vọng ấy cần được cân đo bằng số. Điều này không có nghĩa 9...a5 là nước dở. Nó có nghĩa là giá trị của 9...a5 nằm ở chỗ khác so với nơi quảng cáo muốn bạn nhìn. Với người chơi phong trào, người ngại ngồi nhớ từng nước của nhánh chính, một hướng đi tĩnh, đòi tư duy tự lập mà vẫn có cơ cờ, là lựa chọn hợp lý. Cái hay của nó không phải là mạnh hơn, mà là phù hợp hơn với một kiểu người. Nhưng cái hợp lý với người phong trào không tự động đúng với đỉnh cao. Và đây là chỗ những sản phẩm dạng này thường trượt. Chúng dùng ngôn ngữ của đỉnh cao để bán cho phong trào, mà không phân biệt hai đối tượng. Kết quả là người mua nghĩ mình có vũ khí, trong khi thực tế họ chỉ có một lựa chọn hợp lý, và một đối thủ chuẩn bị kỹ vẫn có thể hóa giải. Trong cờ vua, cái gọi là liều giải độc hiếm khi tồn tại được lâu. Một nhánh chưa bị khai thác sẽ bị mổ xẻ ngay khi nó xuất hiện nhiều. Nếu 9...a5 gây khó chịu cho một vài đối thủ, sẽ có người ngồi vào bàn, tìm đường cho Trắng, và sớm muộn gì cũng có thuốc giải độc cho thuốc giải độc. Chu kỳ đó nhanh hơn người ta tưởng. Tôi không phải kỳ thủ hàng đầu. Tôi là người dựng phim, người ngồi đếm từng nhịp bước chân của vận động viên, người tin rằng mọi tuyên bố phải chịu được phép thử. Tôi nhìn khai cuộc giống như tôi nhìn đường chạy: người ta chỉ thấy khoảnh khắc cán đích, còn chi tiết quyết định nằm ở những nhịp không ai đếm. Mỗi phim tài liệu là một đường chạy: khán giả thấy đích, tôi sống ở từng vạch xuất phát. Một sản phẩm cờ vua cũng vậy. Người mua thấy cái nhãn liều giải độc. Người làm nghề thấy phần dữ liệu trống trơn đứng sau nó. Khi tôi nhìn vào 9...a5, tôi thấy một nhánh cờ bon. Cờ bon không phải để thay thế trí nhớ, mà để chuyển câu hỏi từ bạn nhớ gì sang bạn hiểu gì. Với người chơi chịu suy nghĩ, đó là một câu hỏi hay. Chỉ có điều, câu hỏi hay không đồng nghĩa với lời hứa về một chiến thắng dễ dàng. 9...a5 không phải thuốc giải độc. Nó là một cách nói khác của một câu chuyện cũ: trong cờ vua, người ta bán sự chắc chắn, nhưng trên bàn cờ chỉ có sự lựa chọn. Người mua tỉnh táo không mua cái nhãn. Người mua tỉnh táo đọc phần dữ liệu trước, và nếu phần đó trống, họ biết mình đang mua cái gì: một hướng đi hợp lý, không phải một lối tắt.