Chín chiều dữ liệu bơi lội Việt Nam: khoảng trống trước vòng đấu tiếp theo

Hải Phòng, một buổi chiều giữa tuần. Trên bàn làm việc của tôi có một bản phân tích chín chiều về bơi lội. Dòng đầu ghi: đối tượng phân tích — chưa xác định. Dòng thứ hai: thông số kỹ thuật — không đủ thông tin. Mười tám dòng phía sau lặp lại đúng một cụm từ. Người gửi bản này không lười. Anh là huấn luyện viên với gần hai mươi năm đứng bên thành bể, thuộc từng nhịp thở của học trò mình. Anh không điền được, vì không có gì để điền.

Tôi đọc tờ giấy trắng đó lâu hơn mức cần thiết. Trong nghề phân tích, một bảng trống đôi khi kể nhiều hơn một bảng đầy. Số liệu không biết nói dối, nhưng người đọc số liệu thì biết. Và điều đầu tiên một người đọc số liệu phải nhận ra là mình đang thiếu thứ gì.

Chín chiều trong bản đó là khung tôi dùng cho mọi cuộc đua bơi: kỹ thuật, hiệu suất và dữ liệu, hệ thống thi đấu và cơ chế tham dự, bản đồ thế giới, luật và phòng chống doping, sự nghiệp vận động viên, hồ sơ rủi ro, câu chuyện công chúng, và hiệu ứng lan tỏa ngành. Chín chiều ấy không mới. Cái đáng chú ý là chúng cùng trống một lúc.

Bối cảnh: một nền bơi lội giàu thành tích, nghèo dữ liệu

Bơi lội Việt Nam đi qua hơn một thập niên được chú ý ở khu vực. Từ giai đoạn Nguyễn Thị Ánh Viên gom huy chương ở các kỳ SEA Games, đến thế hệ kế tiếp gồm Nguyễn Huy Hoàng, Trần Hưng Nguyên, Phạm Thanh Bảo, mỗi chu kỳ lại có thêm vài gương mặt bước ra đấu trường châu lục. Ánh sáng truyền thông luôn hướng về bảng huy chương.

Phía sau bảng huy chương là khoảng trống. Một cuộc đua 200m hỗn hợp ở giải quốc gia có thể được ghi lại bằng thời gian chung cuộc, nhưng hiếm khi được ghi lại bằng năm mốc split 50m. Một vận động viên có thể được đánh giá qua thứ hạng, nhưng ít khi qua tần số quạt tay, quãng đường mỗi chu kỳ, thời gian xoay người, hay thời gian phản xạ xuất phát. Ban huấn luyện nhớ rất rõ học trò mình bơi tốt ở đoạn nào. Nhưng ký ức không phải là dữ liệu, và ký ức thì mỗi người nhớ một kiểu.

Trong 21 năm theo dõi đường đua bơi, tôi rút ra một điều khá khó chịu: phần lớn tranh luận về bơi lội Việt Nam không thất bại vì thiếu ý kiến, mà vì thiếu điểm neo. Không có điểm neo, mọi so sánh đều trôi.

Câu chuyện ở Trung Quốc — nơi tôi sinh ra và học nghề — đi trước Việt Nam khoảng một chu kỳ ở khoản này. Hệ thống ở đó cũng từng vận hành bằng cảm nhận của huấn luyện viên, rồi dần chuyển sang ghi chép có cấu trúc, rồi chuyển sang phân tích split, rồi chuyển sang mô hình hóa. Mỗi lần chuyển tầng đều kèm một cú sốc: những gương mặt được cho là trụ cột hóa ra có đường cong đi xuống, những gương mặt bị bỏ quên hóa ra đang cải thiện đều. Việt Nam chưa đi hết tầng đầu tiên. Khoảng lệch pha đó vừa là rủi ro, vừa là cơ hội lớn nhất của nền bơi lội nước này.

Chín chiều, và cái gì thực sự nằm trong đó

Chiều thứ nhất là kỹ thuật. Với bơi lội, kỹ thuật không phải một khối. Nó chia thành xuất phát, đoạn lặn dưới nước, xoay người, về đích, và hiệu suất quạt tay. Mỗi phần có một chỉ số riêng. Thời gian phản xạ xuất phát đo bằng phần trăm giây. Thời gian lặn dưới nước bị ràng buộc bởi luật 15 mét ở các nội dung tự do và bướm. Thời gian xoay người tính bằng khoảng cách từ vạch 5 mét vào tường đến vạch 5 mét ra khỏi tường. Tần số quạt tay và quãng đường mỗi chu kỳ là hai biến đối trọng: tăng cái này thường phải trả giá bằng cái kia. Một huấn luyện viên có thể nhìn ra điều đó bằng mắt. Nhưng chỉ khi các chỉ số được ghi lại, người ta mới biết mình nhìn đúng hay nhìn quen.

Chiều thứ hai là hiệu suất và dữ liệu. Đây là chỗ tôi làm việc nhiều nhất. Một thành tích bơi cần được đặt vào ba tọa độ: kỷ lục thế giới, danh sách mọi thời đại, và xếp hạng trong mùa. Thiếu một tọa độ, thông số mất nghĩa. Một kết quả 1 phút 58 giây ở nội dung 200m hỗn hợp có thể là nỗ lực vượt trội ở một giải quốc gia và là kết quả khiêm tốn ở một chung kết châu lục. Bên cạnh đó là cấu trúc split: một cuộc đua âm split — đoạn sau nhanh hơn đoạn trước — kể một câu chuyện hoàn toàn khác với một cuộc đua xuất phát quá nhanh rồi sụp. Với bơi lội, việc quy đổi giữa bể ngắn 25m và bể dài 50m cũng cần một hệ số riêng, vì số lần xoay người khác nhau làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc đua. Không có hệ số đó, mọi so sánh xuyên giải đều là so sánh cảm tính.

Một điểm nữa thuộc chiều này: chuẩn vòng loại. Ở bơi lội, vé dự Olympic và giải vô địch thế giới đi qua chuẩn A và chuẩn B của liên đoàn thế giới. Chuẩn A là suất chắc, chuẩn B là suất chờ. Biết một vận động viên đang ở đâu giữa hai chuẩn đó quan trọng hơn biết người đó vừa thắng một giải trong nước. Đây là loại thông tin mà thị trường truyền thông Việt Nam gần như không đưa, vì nó không tạo được tiêu đề hấp dẫn.

Chiều thứ ba là hệ thống thi đấu và cơ chế tham dự. Không phải mọi giải đều cùng chức năng. Có giải để tập huấn, có giải để lấy chuẩn, có giải để tuyển chọn, có giải là mục tiêu đỉnh cao trong chu kỳ bốn năm. Một kết quả đạt được ở giải tập huấn phải được chiết khấu khác với kết quả đạt ở chung kết. Người hâm mộ Việt Nam thường chỉ nhớ tên giải, ít để ý vị trí của giải trong chu kỳ. Đó là lý do những đợt bùng nổ thành tích ngắn hạn thường bị đọc sai, theo cả hai hướng: bị thổi phồng khi nó là hệ quả của lịch thi đấu, và bị xem nhẹ khi nó diễn ra ở đúng đỉnh chu kỳ.

Chiều thứ tư là bản đồ thế giới. Bơi lội có cấu trúc tầng rõ hơn hầu hết môn thể thao khác. Một nhóm nước thống trị ở tầng trên, một nhóm bám đuổi, một nhóm thứ cấp, và một nhóm tiềm năng. Với mỗi nội dung, cần biết ai đang giữ ngôi, ngôi đó bền hay không, ai là người thách thức, và rủi ro chuyển giao nằm ở đâu. Việt Nam nằm ở nhóm tiềm năng ở phần lớn nội dung, và ở nhóm thứ cấp ở một vài nội dung cụ thể. Vị trí đó chưa phải là án tử. Nó là điểm xuất phát, và là cái cần được đo lại mỗi mùa.

Một biến số thuộc chiều này đang tăng nhiệt trên toàn cầu: chuyển đổi quốc tịch thể thao. Với các nền bơi lội Đông Nam Á, đây là cánh cửa vừa mang tính đòn bẩy, vừa mang tính rủi ro, vì nó đụng vào luật của liên đoàn thế giới và vào tâm lý của khán giả nhà. Chuỗi cung ứng tài năng nội địa và dòng dịch chuyển nhân sự là hai mặt của cùng một vấn đề, và không thể bàn mặt này mà bỏ mặt kia.

Chiều thứ năm là luật và quản trị phòng chống doping. Đây là chiều mà người hâm mộ thích bỏ qua nhất, và cũng là chiều có thể xóa sạch mọi thứ trong một buổi sáng. Với bơi lội, cần phân biệt ba tầng: kiểm tra trong giải, kiểm tra ngoài giải, và hộ chiếu sinh học của vận động viên. Cần phân biệt thủ tục hành chính với phán quyết cuối cùng. Cần phân biệt dữ kiện với suy đoán. Trong nhiều cuộc tranh luận tôi từng tham gia, tôi thấy người ta trộn ba tầng này vào nhau rồi kết luận bằng cảm xúc. Đó là cách nhanh nhất để phá hủy một sự nghiệp mà không cần bằng chứng.

Chiều thứ sáu là sự nghiệp vận động viên và hệ thống đội. Với bơi lội, đường cong tuổi và thành tích có hình dạng khá ổn định, nhưng hình dạng đó khác nhau giữa các nội dung và giới tính. Có rào cản dậy thì khiến một số vận động viên trẻ chững lại hai hoặc ba năm rồi bật lên. Có vấn đề tải thi đấu khi một vận động viên đăng ký quá nhiều nội dung trong một giải. Có yếu tố tâm lý giải lớn, thứ mà không một bảng điểm nào đo được nhưng có thể quan sát gián tiếp qua sai số giữa thành tích vòng loại và thành tích chung kết. Phía sau vận động viên là huấn luyện viên, mô hình tập luyện, đội ngũ khoa học thể thao và phục hồi. Ở Việt Nam, chất lượng của lớp phía sau không đồng đều giữa các trung tâm, và sự đồng đều đó quan trọng hơn một vài cá nhân xuất sắc.

Chiều thứ bảy là hồ sơ rủi ro. Rủi ro cạnh tranh, rủi ro hệ thống, rủi ro doping, rủi ro luật, rủi ro tâm lý và dư luận. Mỗi rủi ro cần được gán xác suất, mức ảnh hưởng, và biện pháp giảm thiểu. Một nền bơi lội không có hồ sơ rủi ro là một nền bơi lội vận hành bằng may mắn, và may mắn thì không có biên độ sai số để đối chiếu.

Chiều thứ tám là câu chuyện công chúng và kỳ vọng. Mọi vận động viên đều bị gắn một nhãn: thần đồng, người hùng huy chương, kẻ thất bại của một kỳ đại hội. Nhãn có tuổi thọ. Nhãn nào được nền tảng dữ liệu đỡ thì sống lâu; nhãn nào chỉ được đỡ bằng cảm xúc thì sẽ bị hạ bệ đúng lúc không ai ngờ. Đây là chiều mà tôi cho là nguy hiểm nhất với bơi lội Việt Nam, vì tốc độ tạo nhãn ở đây nhanh hơn tốc độ tạo dữ liệu ở đây rất nhiều.

Chiều thứ chín là hiệu ứng lan tỏa ngành. Từ thượng nguồn là đào tạo trẻ và nguồn cung tài năng, qua trung nguồn là vận động viên và giải đấu, xuống hạ nguồn là truyền thông, tài trợ, thiết bị, và các thị trường phái sinh. Một tấm huy chương không tự động chảy xuống hạ nguồn. Nó chỉ chảy khi có cấu trúc dẫn. Ở Việt Nam, hệ thống bể bơi và cơ sở vật chất đã được cải thiện rõ rệt qua các kỳ đại hội thể thao khu vực, nhưng cấu trúc dẫn dữ liệu thì đi sau cấu trúc dẫn vật chất.

Góc nhìn ngược: một bảng đầy còn nguy hiểm hơn một bảng trống

Có một cách đọc sai lầm về toàn bộ câu chuyện trên, và tôi muốn nói thẳng về nó. Người ta sẽ nghĩ việc cần làm là nhồi cho đầy chín chiều kia càng nhanh càng tốt. Điền vào đó những chỉ số thuận tiện, những thứ hạng dễ lấy, những mẫu nhỏ được chọn lọc để kể một câu chuyện đã được viết trước.

Đó là con đường ngắn nhất để tạo ra một thứ tệ hại hơn cả sự thiếu hiểu biết. Một bảng trống thì ít nhất còn trung thực. Một bảng đầy bằng dữ liệu kém chất lượng sẽ tạo ra ảo giác về độ chắc chắn, và ảo giác đó sẽ được dùng để ra quyết định về suất tập huấn, về kinh phí, về tương lai của những đứa trẻ mười lăm tuổi.

Tôi đã từng chứng kiến một tiền đạo bóng đá được ký hợp đồng dựa trên hiệu suất ghi bàn vượt xa chỉ số kỳ vọng trong mười lăm trận. Mười lăm trận, mười một bàn, và một đường hồi quy bị phớt lờ. Kết quả sau đó là hai bàn trong mười hai trận. Bài học không nằm ở bóng đá. Bài học nằm ở chỗ: phép màu chỉ là một điểm dữ liệu chưa được hồi quy. Bơi lội cũng vậy. Một cuộc đua phá kỷ lục cá nhân có thể là bước ngoặt, hoặc có thể là điểm cao nhất của một dao động ngẫu nhiên. Phân biệt hai khả năng đó là toàn bộ công việc của người phân tích.

Và có một cái bẫy cuối cùng, cái bẫy tôi dễ mắc nhất: dùng dữ liệu để chứng minh mình đúng. Dữ liệu không phục vụ cái tôi. Trong bơi lội, mọi thứ được tính bằng thành tích trên bảng giây, không tính bằng việc ai nhảy xuống nước vỗ nước to đến mức nào. Một khung phân tích chín chiều chỉ có giá trị khi nó được dùng để tìm ra chỗ mình sai, chứ không phải để trưng bày chỗ mình đúng.

Điểm nhìn về vòng tiếp theo

Bản phân tích trống mà người huấn luyện viên kia gửi cho tôi có thể trở thành một trong hai thứ. Một lời thú nhận thất bại, hoặc một bản thiết kế. Tôi chọn cách đọc thứ hai, vì dữ liệu chỉ chết khi ta ngừng đặt câu hỏi. Vòng đấu tiếp theo của bơi lội Việt Nam sẽ không được quyết định bởi việc giành được bao nhiêu huy chương, mà bởi việc ghi lại được bao nhiêu chỉ số đúng cách trong lúc giành chúng.