V.League và khoảng trống dữ liệu: khi bóng đá Việt Nam không thể tự kiểm chứng chính mình

Một pha bóng, mười một lần tua lại

Tôi tua lại đoạn phim mười một lần. Khung hình ở giây thứ sáu mươi hai của hiệp hai cho thấy hậu vệ đội khách đưa chân trái vào trước, tiền đạo chủ nhà đổ người xuống sau. Góc máy chính nằm chếch phía đối diện, cách điểm tiếp xúc chừng bốn mươi mét. Không có góc máy nào đặt sau khung thành. Không có góc máy nào đặt ngang vạch vôi khu vực cấm địa. Trận đấu ấy không có VAR.

Biên bản sau trận mà ban tổ chức công bố dài bảy dòng: thời điểm, loại thẻ, tên cầu thủ, tên trọng tài, tỷ số. Không dòng nào mô tả điểm tiếp xúc, hướng di chuyển của bóng trước đó, hay tốc độ đưa chân. Khi hội đồng xem xét khiếu nại ngồi lại, thứ họ có trong tay gần giống hệt thứ tôi có: một đoạn phim truyền hình đã qua dựng, vài bản tường trình viết tay, và ký ức của những người đứng cách sự việc ba mươi mét.

Tôi không kể chuyện này để tố cáo ai. Bóng đá Việt Nam không hề thiếu tranh cãi. Nó thiếu thứ khiến một tranh cãi có thể được giải quyết bằng chứng cứ. Đó là khoảng trống mà bài viết này muốn đi vào: một khoảng trống không nằm ở phẩm chất con người, mà nằm ở hạ tầng quy trình.

Bóng đá không có VAR, chỉ có những góc khuất được chờ đợi để lộ ra. Ở V.League, phần lớn những góc khuất ấy chưa từng được ghi lại ở định dạng nào có thể kiểm chứng về sau.

Ai được phép bật công tắc

Muốn hiểu vì sao một quyết định gây tranh cãi ở V.League khó được phân xử đến cùng, cần hiểu ai nắm quyền trong chuỗi ra quyết định ấy.

Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam vận hành trên hai chân: Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) giữ vai trò quản lý nhà nước về chuyên môn và kỷ luật, còn Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) tổ chức và điều hành các giải đấu, trong đó có V.League 1 và V.League 2. Ban Trọng tài thuộc VFF phân công trọng tài cho từng trận; VPF vận hành giải, lo lịch, lo bản quyền, lo điều kiện tổ chức. Ban Kỷ luật thuộc VFF xử lý các vụ việc sau trận.

Ba cơ quan, ba chuỗi báo cáo, và một điểm giao nhau duy nhất: biên bản trận đấu.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút, vì nó là câu hỏi nghề nghiệp ám ảnh tôi suốt mười chín năm làm nghề: ai là người được phép kích hoạt một quy trình, và kích hoạt bằng cách nào? Trong một trận bóng ở Anh, câu trả lời được viết thành văn bản và được công bố. Trọng tài chính kích hoạt kiểm tra VAR; VAR chỉ có thể khuyến nghị; tổ trưởng VAR ghi lại nhật ký cuộc gọi; sau trận, đoạn băng âm thanh đó thuộc quyền truy cập của một hội đồng độc lập. Mỗi bước có một mã định danh và một dấu thời gian.

Ở V.League, phần lớn chuỗi ấy tồn tại dưới dạng truyền miệng trong phòng họp. Không có bản ghi âm nào được công bố. Không có nhật ký thao tác nào được định dạng theo chuẩn. Không có tài liệu nào cho phép một nhà báo như tôi trả lời câu hỏi đơn giản nhất: trong tình huống phút thứ tám mươi, trọng tài chính đã tự quyết định, hay đã được nhắc?

Câu trả lời cho câu hỏi đó quyết định toàn bộ phần còn lại của câu chuyện. Nếu một quyết định là lỗi cá nhân, câu chuyện xoay quanh một con người. Nếu một quyết định là lỗi quy trình, câu chuyện xoay quanh một hệ thống. Và ở Việt Nam, khi không ai xác định được loại lỗi, cả hai khả năng cùng tồn tại — nghĩa là không khả năng nào bị sửa.

Người xem thấy tình huống, trọng tài thấy khoảnh khắc, tôi thấy cả quy trình. Nhưng tôi chỉ thấy được quy trình nếu có người chịu in nó ra giấy.

Trọng tài bán chuyên và cái giá của tính bán chuyên

Một sự thật ít được nhắc tới trong các cuộc tranh luận về sai sót trọng tài ở V.League: phần lớn trọng tài làm việc ở đây không phải là người hành nghề toàn thời gian.

Họ là giáo viên thể dục, cán bộ ngành, huấn luyện viên cơ sở, công chức. Họ điều hành một trận đấu chuyên nghiệp vào cuối tuần, rồi trở về công việc chính vào thứ hai. Thù lao mỗi trận của một trọng tài V.League được trao đổi công khai trong giới ở mức vài triệu đồng cho một trận đấu có thời lượng chín mươi phút cộng thêm thời gian bù giờ, cộng thêm di chuyển, cộng thêm áp lực bị gọi tên trên mạng xã hội trong suốt tuần sau đó.

Số trọng tài Việt Nam được FIFA công nhận nằm trong danh sách nam giới chỉ đếm trên đầu ngón tay. Hệ quả mang tính cấu trúc: cùng một nhóm nhỏ người đảm nhiệm gần như toàn bộ các trận đấu quan trọng của một giải mười bốn đội, cộng các trận cúp, cộng các trận trẻ, cộng các nhiệm vụ quốc tế khi được phân công. Vòng quay ấy không có biên dự phòng.

Khi một hệ thống chỉ có một lớp người thay thế, mọi quyết định đều có chi phí cơ hội mang tính cá nhân. Một trọng tài bị treo còi hai trận nghĩa là có người khác phải gánh thêm lịch. Một trọng tài bị loại khỏi danh sách A nghĩa là chất lượng trung bình của vòng đấu kế tiếp giảm. Đây là loại ràng buộc mà công chúng ít khi nhìn thấy, nhưng bất kỳ ai từng làm công tác phân công đều tính đến nó trước khi công bố danh sách.

Tôi nói điều này không phải để biện minh cho sai sót. Trọng tài là người duy nhất trên sân không được phép bị cảm xúc dẫn đường — bao gồm cả sự tự thương hại. Nhưng một khi tiêu chuẩn kỳ vọng đặt ở mức toàn thời gian trong khi điều kiện làm việc ở mức bán thời gian, hệ thống đang tạo ra một khoảng cách có thể đo được giữa kỳ vọng và năng lực được truyền đạt.

Cách thu hẹp khoảng cách ấy không nằm ở việc yêu cầu trọng tài cố gắng hơn. Nó nằm ở việc chuẩn hóa những gì được ghi lại. Một trọng tài bán chuyên có thể mắc lỗi. Một hệ thống bán chuyên có thể không phát hiện ra lỗi đó trong ba vòng đấu liền, vì không có cơ chế nào tổng hợp dữ liệu để phát hiện.

VAR và hai giải đấu trong một giải đấu

VAR đến với V.League muộn hơn phần lớn các giải đấu hàng đầu khu vực. Khi được triển khai, nó không đến cùng một lúc với tất cả các sân. Nó đến theo từng địa điểm, từng trận, tùy theo điều kiện hạ tầng: số camera đủ tiêu chuẩn, đường truyền ổn định, phòng điều hành đạt chuẩn, và một đội ngũ vận hành được đào tạo.

Chi phí là rào cản đầu tiên. Một hệ thống VAR hoàn chỉnh, tính theo giá thiết bị, đào tạo và vận hành mỗi mùa, tốn hàng tỷ đồng — con số mà một câu lạc bộ tầm trung của V.League không thể tự trang trải, và vì vậy chi phí thường được đặt lên vai ban tổ chức giải. Điều đó có nghĩa là quyết định sử dụng VAR không phải quyết định chuyên môn thuần túy, mà là quyết định phân bổ ngân sách. Một giải đấu mười bốn đội với ngân sách hữu hạn không thể có VAR ở cả mười bốn sân cùng lúc.

Kết quả là V.League vận hành như hai giải đấu song song trong cùng một bảng xếp hạng. Ở nhóm trận có VAR, một quả phạt đền có thể được xác lập sau khi trọng tài chạy ra màn hình. Ở nhóm trận không có VAR, cùng tình huống ấy kết thúc bằng một quyết định không thể xem lại. Hai đội bóng cạnh tranh cùng một suất dự cúp châu lục có thể trải qua mùa giải với hai chuẩn sai số khác nhau.

Đây là điểm tôi muốn nói rõ, vì nó thường bị hiểu sai trong các cuộc tranh luận trên mạng. VAR không sửa sai lầm, nó chỉ đổi người gánh trách nhiệm. Trước khi có VAR, sai sót thuộc về trọng tài chính. Sau khi có VAR, sai sót thuộc về tổ trưởng tổ VAR nếu không can thiệp, thuộc về trọng tài chính nếu bác khuyến nghị, thuộc về ban tổ chức nếu hệ thống hỏng, và thuộc về ban kỷ luật nếu không ai giải thích được điều gì đã xảy ra. Bóng chưa từng chính xác hơn. Chỉ có danh sách người chịu trách nhiệm dài hơn.

Với một giải đấu chưa có thói quen công bố nhật ký thao tác, việc mở rộng VAR mà không mở rộng minh bạch sẽ tạo ra một nghịch lý: nhiều thiết bị hơn, nhiều dữ liệu hơn, nhưng khả năng kiểm chứng công khai gần như không tăng.

Khoảng trống dữ liệu không phải số phận, nó là lựa chọn quản trị

Một nhà phân tích làm việc với bóng đá châu Âu có thể mở một trận đấu bất kỳ của Premier League và truy cập bản đồ sút, chỉ số bàn thắng kỳ vọng (xG), số đường chuyền cho phép trên mỗi hành động phòng ngự (PPDA), tỷ lệ giành bóng ở một phần ba sân đối phương, và bảng phân bố thời gian kiểm soát bóng theo từng khu vực.

Với V.League, tôi không có những thứ ấy ở định dạng nguyên bản. Tôi có bảng tỷ số, bảng thẻ phạt, và một bảng xếp hạng. Muốn dựng lại một sự kiện, tôi phải tự bấm giờ. Muốn so sánh hai đội, tôi phải tự xem lại và tự đếm.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi và các ghi chú tôi giữ qua nhiều mùa giải, tôi có thể nói rằng khối lượng công việc để tạo ra một chỉ số cơ bản cho một trận V.League lớn hơn nhiều lần so với việc tải một tệp từ máy chủ dữ liệu. Vấn đề không phải là thiếu người quan tâm. Vấn đề là không có ai chịu trách nhiệm phát hành dữ liệu theo chuẩn.

Đây là điểm mà tôi muốn gọi đúng tên. Sự thiếu dữ liệu của bóng đá Việt Nam không phải là hệ quả của việc chưa có tiền. Nó là hệ quả của việc chưa có ai được giao trách nhiệm công bố.

Một hệ thống không có dữ liệu sẽ tự động chuyển mọi tranh chấp thành tranh chấp ký ức. Trong tranh chấp ký ức, người nói to hơn thắng, người có nhiều người theo hơn thắng, và người nắm quyền mô tả sự việc lần cuối cùng thắng. Đó là lý do tại sao sau mỗi vòng đấu gây tranh cãi, cuộc tranh luận ở Việt Nam không kết thúc bằng một kết luận, mà kết thúc bằng việc không còn ai muốn nói tiếp.

Mỗi pha phạm lỗi là một câu hỏi về ý đồ; dữ liệu chỉ cho ta câu trả lời về hệ quả. Nhưng khi cả câu trả lời về hệ quả cũng không có, chúng ta còn lại đúng một thứ: phán đoán về ý đồ, được đưa ra bởi những người không có nghĩa vụ chứng minh nó.

Có một chi tiết nhỏ cho thấy vấn đề nằm ở quy trình chứ không nằm ở công nghệ. Trong một trận có VAR, băng hình vẫn được ghi. Nhưng khả năng truy cập vào băng hình ấy sau trận phụ thuộc vào việc có ai đó quyết định công bố nó hay không. Bóng đá Việt Nam đã sản xuất ra một lượng lớn dữ liệu hình ảnh chất lượng cao, rồi để nó nằm trong một thư mục mà chỉ một vài người biết đường dẫn.

Chuyển nhượng nội bộ và thị trường không có giá

Bóng đá không có VAR, chỉ có những góc khuất được chờ đợi để lộ ra. Với thị trường chuyển nhượng, góc khuất nằm ở chỗ đáng lẽ phải có một con số.

Phần lớn các thương vụ chuyển nhượng nội bộ trong nước ở Việt Nam không được công bố phí. Thông tin mà báo chí nhận được thường ở dạng mô tả: cầu thủ A chuyển từ câu lạc bộ B sang câu lạc bộ C theo một thỏa thuận có thời hạn ba năm. Không có phí, không có cơ cấu phụ lục, không có điều khoản chia phần trăm cho lần chuyển nhượng tiếp theo, không có điều khoản mua lại.

Thiếu những con số ấy, ba phép tính cơ bản của thị trường không thể thực hiện.

Phép tính thứ nhất là so sánh giá với giá trị. Muốn biết một thương vụ có bị trả giá cao hơn giá trị thị trường hay không, cần biết giá thị trường. Không có dữ liệu công bố, giá thị trường trở thành một con số được truyền miệng trong giới đại diện, và do đó bị chính những người truyền miệng nó định hình.

Phép tính thứ hai là đọc đường cong tuổi. Một cầu thủ hai mươi tư tuổi ký hợp đồng ba năm có giá trị tái bán khác hoàn toàn một cầu thủ ba mươi mốt tuổi ký cùng thời hạn. Không có phí và không có cơ cấu hợp đồng, việc đánh giá một câu lạc bộ đang tích lũy tài sản hay đang đốt tiền trở thành bất khả thi.

Phép tính thứ ba là dòng chảy ra nước ngoài. Đây là phần tôi quan tâm nhất.

Trong hơn một thập kỷ, bóng đá Việt Nam đã xuất khẩu cầu thủ sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan, cùng một vài điểm đến châu Âu. Những cầu thủ như Nguyễn Công Phượng, Nguyễn Tuấn Anh, Nguyễn Văn Toàn hay Nguyễn Quang Hải đều từng ra nước ngoài thi đấu. Nhưng đối chiếu với khu vực, khoảng cách về giá trị thương vụ là rất lớn. Một cầu thủ hàng đầu của Thái Lan khi sang J.League từng tạo ra một thương vụ ở mức hàng triệu đô la Mỹ, kèm theo các điều khoản thương mại đi kèm. Các thương vụ xuất ngoại của cầu thủ Việt Nam phần lớn ở mức thấp hơn nhiều, và trong không ít trường hợp được mô tả bằng từ "cho mượn" — một dạng giao dịch mà câu lạc bộ chủ quản gần như không thu được gì ngoài việc giữ được chân cầu thủ.

Ở đây có một điểm cần nói thẳng. Khi hợp đồng xuất ngoại không có điều khoản chia phần trăm và không có ngưỡng giá tối thiểu, câu lạc bộ đào tạo đang tài trợ miễn phí cho hệ thống bóng đá của nước khác. Học viện Hoàng Anh Gia Lai từng được nhắc tới như một trong những nơi sản sinh ra một thế hệ cầu thủ mà phần lớn sự nghiệp đỉnh cao diễn ra ngoài câu lạc bộ chủ quản. Đó là một thành tựu về đào tạo và đồng thời là một thất bại về cấu trúc hợp đồng.

Không có dữ liệu công bố, những thất bại kiểu này không bao giờ xuất hiện dưới dạng một con số. Chúng xuất hiện dưới dạng một cảm giác: hình như bóng đá Việt Nam đang bán rẻ.

Cấp phép câu lạc bộ và văn hóa trả chậm

Bóng đá Việt Nam không vận hành dưới các quy định công bằng tài chính kiểu châu Âu. Khuôn khổ áp dụng là hệ thống cấp phép câu lạc bộ của VFF, gắn với các tiêu chí của Liên đoàn Bóng đá châu Á về cơ sở vật chất, đội trẻ, cấu trúc quản trị và nghĩa vụ tài chính.

Vấn đề quen thuộc nhất trong nhóm tiêu chí này là nợ lương và nợ thưởng. Câu chuyện cầu thủ chờ tiền đã xuất hiện ở V.League qua nhiều mùa giải, ở nhiều câu lạc bộ khác nhau. Điều đáng nói về mặt quy trình là thời điểm thông tin ấy xuất hiện công khai.

Nó thường xuất hiện muộn. Nó xuất hiện khi cầu thủ đã hết kiên nhẫn và đăng đàn, khi đội bóng đã bước vào giai đoạn khủng hoảng kết quả, hoặc khi câu lạc bộ đứng trước ngưỡng bị xử lý. Nó gần như không bao giờ xuất hiện dưới dạng một báo cáo định kỳ công bố vào đầu mùa giải, khi mà mọi thứ còn có thể được can thiệp.

Một hệ thống chỉ phát hiện nợ lương vào lúc nó trở thành tin tức là một hệ thống giám sát bằng báo chí, không phải bằng dữ liệu. Và giám sát bằng báo chí có ba nhược điểm cấu trúc: nó phụ thuộc vào việc có ai chịu lên tiếng, nó có độ trễ, và nó chỉ hoạt động với những trường hợp đủ lớn để trở thành tin.

Với một cầu thủ trẻ ở đội dự bị, khoản nợ ba tháng lương không phải là tin. Nhưng nó là cùng một lỗ hổng quy trình.

Điều phản trực giác: minh bạch không bảo vệ trọng tài, sự mơ hồ mới đang bảo vệ họ

Đây là phần mà tôi muốn đặt ngược lại giả định phổ biến nhất trong các cuộc tranh luận về bóng đá Việt Nam.

Giả định ấy như sau: trọng tài và các cơ quan quản lý đang tránh minh bạch để che chở cho nhau. Người hâm mộ muốn dữ liệu, trọng tài và ban tổ chức không muốn, thế là có bế tắc.

Tôi cho rằng cấu trúc thực tế phức tạp hơn thế, và theo một hướng khiến mọi thứ khó sửa hơn, không dễ hơn.

Nếu mọi thao tác của trọng tài được ghi lại và công bố — nhật ký cuộc gọi, dấu thời gian, lý do can thiệp — thì trách nhiệm trở thành một điểm, không còn là một vùng. Khi trách nhiệm là một điểm, nó có thể bị chỉ đích danh. Khi trách nhiệm là một vùng, nó bị hòa tan vào tập thể, và tập thể không phải là thứ có thể bị chỉ trích trên mạng xã hội vào tối chủ nhật.

Nghĩa là: sự mơ hồ hiện tại đang phân phối rủi ro theo hướng bất lợi cho trọng tài, chứ không phải theo hướng có lợi cho họ. Trọng tài là người duy nhất bị gọi tên trong một hệ thống không có tài liệu nào bảo vệ anh ta. Ban tổ chức giữ được vị trí trung lập. Câu lạc bộ giữ được quyền phàn nàn. Còn trọng tài đứng một mình giữa một sự kiện không có bản ghi.

Điều phản trực giác nằm ở đây: nhóm có lợi ích lớn nhất từ việc công bố dữ liệu trọng tài ở Việt Nam không phải là người hâm mộ, mà là chính các trọng tài. Họ là bên duy nhất trong chuỗi này đang trả giá cho sự thiếu minh bạch.

Và điều phản trực giác thứ hai: khi minh bạch được thiết lập, số lượng chỉ trích nhắm vào trọng tài sẽ tăng lên trong ngắn hạn, không giảm. Bởi vì một quy trình được ghi lại sẽ cho thấy nhiều sai sót hơn là một quy trình không được ghi lại. Những sai sót ấy đã tồn tại. Chúng chỉ chưa từng có tài liệu.

Một nền bóng đá sẵn sàng chịu đựng giai đoạn chỉ trích tăng lên để đổi lấy khả năng sửa lỗi về sau là một nền bóng đá đang trưởng thành. Một nền bóng đá chọn giữ sự mơ hồ vì sợ tuần sau bị chỉ trích nhiều hơn là một nền bóng đá đang tự trói mình vào chu kỳ lặp lại.

Luật lệ không bao giờ đứng ngoài trận đấu; nó là trận đấu thứ hai diễn ra song song. Và ở Việt Nam, trận đấu thứ hai ấy đang bị đá mà không có trọng tài, không có khán giả, và không có biên bản.

Nếu tôi được viết một trang A4 cho ban trọng tài

Tôi không có thẩm quyền đề xuất cải cách cho một nền bóng đá mà tôi chỉ quan sát từ xa. Nhưng tôi có thẩm quyền nói ra điều mà nghề nghiệp của tôi cho phép tôi nhìn thấy.

Một trang A4. Bốn dòng yêu cầu tối thiểu.

Thứ nhất, một biên bản trận đấu theo chuẩn, có dấu thời gian cho mọi sự kiện kỷ luật, được công bố công khai trong vòng hai mươi bốn giờ sau trận. Không diễn giải. Chỉ dữ kiện.

Thứ hai, nhật ký thao tác VAR, nếu trận đấu có VAR, được lưu trữ và chuyển cho hội đồng xem xét khiếu nại. Không cần công bố băng âm thanh cho công chúng. Chỉ cần nó tồn tại, và chỉ cần nó đến được tay người có thẩm quyền phán xử trước khi phán xử.

Thứ ba, một báo cáo tình trạng nghĩa vụ tài chính của câu lạc bộ, công bố theo quý, dưới dạng nhị phân: đã thanh toán đủ, hoặc chưa thanh toán đủ. Không cần con số. Chỉ cần trạng thái.

Thứ tư, một quy trình công bố lý do khi một trọng tài bị loại khỏi danh sách phân công. Không phải để bêu tên, mà để tạo ra một hồ sơ về việc chuẩn mực nào đang được áp dụng, và chuẩn mực ấy có ổn định không.

Bốn dòng ấy không cần hệ thống VAR mới, không cần tiền bản quyền mới, không cần một giải đấu mở rộng. Chúng chỉ cần một quyết định hành chính và một người chịu trách nhiệm ký tên.

Tôi biết V.League đang ở giữa một chu kỳ thay đổi: giải đấu chuyển sang thể thức liên năm, các câu lạc bộ như Nam Định đã phá vỡ thế độc quyền kéo dài hàng thập kỷ của nhóm đội thủ đô, đội tuyển quốc gia vừa trải qua một chu kỳ vinh quang ở đấu trường khu vực rồi lại đối mặt với vòng loại châu lục. Những thay đổi ấy sẽ không tự động tạo ra dữ liệu.

Nhưng chúng tạo ra thời điểm. Và trong bóng đá, thời điểm là thứ duy nhất không thể bảo tồn để dùng lại vào mùa sau.

Nếu V.League bắt đầu ghi lại chính mình ở chu kỳ này, thì mười năm nữa sẽ có người ngồi phân tích mùa giải hôm nay bằng chứng cứ thay vì bằng ký ức. Nếu không, mười năm nữa vẫn sẽ có những bài viết như bài này, viết lại cùng một câu hỏi, trong khi tất cả những người liên quan đã đổi. Tôi đã tua lại một đoạn phim mười một lần để trả lời một câu hỏi mà một dòng dữ liệu đúng định dạng có thể trả lời trong ba giây. Tôi không muốn thế hệ phóng viên kế tiếp phải tua lại hai mươi hai lần.