Những bảng phân tích rỗng: khi bóng đá hiện đại trả tiền cho câu trả lời không có gì

Tháng Mười một, trong một phòng họp ở trung tâm London, tôi ngồi đối diện với một màn hình chiếu. Một câu lạc bộ Premier League vừa chi gần hai triệu bảng cho một gói phân tích dữ liệu. Trên màn hình là chín bảng biểu, bốn mươi hai chỉ số, mỗi ô được tô màu theo thang năm mức. Người trình bày nói về “độ tinh tế chiến thuật”, “cấu trúc tài chính”, “chu kỳ truyền thông”. Tôi giơ tay hỏi một câu duy nhất: “Còn số liệu cụ thể của đội này thì sao?” Anh ta nhìn tôi, nhìn màn hình, rồi đáp: “Hạng mục đó chúng tôi chưa có dữ liệu.”

Cả căn phòng lặng đi. Bốn mươi hai chỉ số, và không một chỉ số nào trả lời được câu hỏi tôi vừa hỏi. Tôi ngồi lại, ghi chép, và quyết định viết bài này.

Ngành phân tích bóng đá đã đi một chặng dài kể từ khi Matthew Benham mua Brentford và Midtjylland, dùng mô hình xác suất để săn những cầu thủ bị định giá thấp. Đó là phân tích thật, sinh ra quyết định thật. Nhưng khi mọi câu lạc bộ ở Premier League đều có phòng dữ liệu riêng, thứ được bán ra không còn là câu trả lời. Thứ được bán là hình thức của câu trả lời.

Ngành công nghiệp phân tích bóng đá toàn cầu ước tính trị giá hàng trăm triệu bảng mỗi năm, và phần lớn số tiền đó chảy vào các công ty tư vấn, không chảy vào sân cỏ. Một câu lạc bộ hạng trung ở Anh có thể chi từ một đến ba triệu bảng mỗi mùa cho dữ liệu và mô hình. Đổi lại, họ nhận được những báo cáo dày, những buổi trình bày bóng bẩy, và rất ít quyết định thực sự thay đổi.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu ở Anh suốt nhiều mùa, tôi thấy một nghịch lý: các bảng biểu ngày càng đẹp, còn các quyết định ngày càng mờ. Một giám đốc thể thao từng thú nhận với tôi rằng ông nhận báo cáo dài bốn mươi trang trước mỗi kỳ chuyển nhượng, nhưng chỉ đọc ba trang cuối để tìm tên cầu thủ. Phần còn lại là trang trí.

Cái tên “bảng phân tích rỗng” mà tôi dùng không phải một phép ẩn dụ. Nó là một hiện tượng có thật, có cấu trúc, có giá tiền, và có người trả.

Khi một hệ thống phân tích thất bại, nó không thất bại bằng sự im lặng. Nó thất bại bằng sự đầy đủ.

Hãy nhìn vào cách những báo cáo này được dựng lên. Một khung phân tích điển hình chia bóng đá thành chín chiều: chiến thuật, tài chính, kết quả, bối cảnh giải đấu, luật và quản trị, phòng thay đồ, rủi ro, truyền thông, và chuỗi lan tỏa ngành. Mỗi chiều lại chia thành các bảng. Mỗi bảng chia thành các ô. Mỗi ô chờ một con số.

Vấn đề nằm ở chỗ: nếu dữ liệu đầu vào rỗng, cái khung không sụp. Nó tự lấp đầy bằng chính mình. Nó ghi “chưa đủ thông tin” ở mọi ô, và vẫn giữ nguyên hình dáng của một sản phẩm hoàn chỉnh. Người đọc lướt qua thấy chín phần, thấy bảng biểu, thấy thuật ngữ, và tin rằng có một phân tích ở đó.

Một khung phân tích rỗng không nói dối. Nó chỉ đứng im trong bộ áo giáp của sự chặt chẽ, chờ người đọc tự gán cho nó ý nghĩa.

Cái khung chín chiều ấy nghe rất khoa học. Chiến thuật, tài chính, kết quả, giải đấu, luật, phòng thay đồ, rủi ro, truyền thông, chuỗi lan tỏa. Nhưng khi tôi hỏi người trình bày rằng đội bóng của ông đứng ở đâu trong bảng xếp hạng tài chính của giải, ông mở một bảng mới. Khi tôi hỏi con số nợ ròng, ông mở một bảng khác. Cuối cùng, mọi câu hỏi của tôi đều dẫn tới cùng một dòng chữ: “Chưa đủ thông tin.”

Tôi đã tự tay kiểm chứng điều này. Trong một vụ điều tra về khoản phí tài trợ mười hai triệu rưỡi bảng của một câu lạc bộ London, tôi nhận được một báo cáo tư vấn dày tám mươi trang. Bìa in nổi, giấy dày, biểu đồ màu. Tôi đọc từng trang và phát hiện bốn mươi ba trong số bốn mươi ba kết luận đều dựa trên một câu duy nhất ở phần phụ lục: “Số liệu do khách hàng cung cấp.” Khách hàng chính là bên bán. Cái vòng tròn tự xác nhận chính nó.

Có một chi tiết tôi giữ lại trong két sắt. Trong bộ hồ sơ tám mươi trang của vụ tài trợ kia, phần phụ lục dài mười hai trang, và trong đó có một bảng tính ghi rõ dòng tiền đi qua ba ngân hàng ở ba quốc gia khác nhau. Tên công ty nhận tiền giống tên một nhà môi giới từng bị cấm hoạt động. Tôi không cần mô hình xác suất để thấy điều đó. Tôi chỉ cần đặt hai cái tên cạnh nhau.

Các chỉ số mà ngành này tôn thờ cũng vậy. Tôi vẫn theo dõi xG của các đội, nhưng tôi không còn tin nó giải thích được điều gì quan trọng. xG đo chất lượng cơ hội, không đo quyết định. Nó không nói cho tôi biết vì sao một trọng tài thổi phạt đội nhỏ ở phút tám mươi chín trước sức ép của bảy mươi nghìn khán giả. Nó không nói cho tôi biết vì sao một huấn luyện viên đổi sơ đồ ở hiệp hai. PPDA đo cường độ pressing, nhưng không đo nỗi sợ.

Ở Anh, tôi từng ngồi trong phòng VAR của một trận đấu nhỏ. Trên tường là mười hai màn hình, mỗi màn hình một góc máy. Khi một đội lớn bị dẫn bàn, tôi quan sát cách các trọng tài xem lại tình huống: chậm hơn, kỹ hơn, tìm mọi lý do để lật ngược. Khi một đội nhỏ gỡ hòa, cùng một tình huống, họ xem nhanh hơn và giữ nguyên quyết định. Không ai ra lệnh cho họ. Áp lực khán đài và truyền thông tự làm việc đó. Không có chỉ số nào đo được khoảnh khắc này, và đó chính là lý do nó bị bỏ khỏi mọi báo cáo.

Khi các chỉ số không trả lời được câu hỏi, ngành không bỏ chỉ số. Ngành thêm chỉ số mới. Cái khung ngày càng lớn, càng đẹp, càng rỗng.

Có một tầng sâu hơn mà ít người chạm tới. Ở West Ham lẫn Leicester, tôi học được rằng tiền luôn để lại dấu vân tay. Khi một câu lạc bộ chuẩn bị lên sàn chứng khoán, áp lực báo cáo tài chính bắt đầu đè lên quyết định thể thao. Một khoản lỗ phải được giấu sau một thương vụ. Một cầu thủ phải được mua để làm đẹp con số, không phải để đá bóng. Sau mỗi con số chuyển nhượng, luôn có một câu chuyện bị cố tình làm mờ.

Tôi từng theo đuổi một thương vụ mà cầu thủ được định giá hai mươi tám triệu bảng — Islam Slimani — nhưng chỉ mười bảy triệu bảng thực sự chảy vào tài khoản câu lạc bộ. Phần chênh lệch mười một triệu bảng biến mất qua ba lớp trung gian. Trong hồ sơ đó, không có bảng xG nào. Chỉ có hợp đồng, biên lai, và những cái tên.

Hồ sơ doping cũng dạy tôi điều tương tự. Những dòng bị xóa nói nhiều hơn những dòng còn lại. Một kết quả dương tính biến mất khỏi hệ thống, để lại một khoảng trắng. Khoảng trắng đó chính là bằng chứng.

Bây giờ tôi phải công bằng. Không phải mọi phân tích đều rỗng. Có những phòng dữ liệu thật sự thay đổi số phận câu lạc bộ. Brentford lên hạng và trụ vững nhờ mô hình. Brighton mua cầu thủ rẻ ở Nam Mỹ và bán lại gấp nhiều lần. Đó là phân tích có xương sống, có dữ liệu thật, có người chịu trách nhiệm.

Vấn đề không nằm ở dữ liệu. Vấn đề nằm ở chỗ dữ liệu bị dùng như một tấm khiên. Khi một quyết định tồi được bọc trong bảng biểu, nó trở nên khó chất vấn. Khi một khoản chi bất thường được trình bày qua mô hình xác suất, nó trở nên hợp lý. Người ta quên rằng mô hình chỉ trả lời câu hỏi mà người ta đặt ra, và nếu câu hỏi được đặt sai, mô hình sẽ trả lời sai một cách hoàn hảo.

Tôi từng bị một luật sư đe kiện năm trăm nghìn bảng vì một bài điều tra chuyển nhượng. Tôi dành bốn ngày rà lại từng email, từng biên lai, từng ghi âm, rồi xếp thành bộ hồ sơ hai trăm mười bốn trang. Trong đó không có bảng biểu màu nào. Chỉ có ngày tháng, số tài khoản, và chữ ký. Bộ hồ sơ đó khiến phía bên kia rút lại lời đe dọa và biến mất khỏi làng bóng đá Anh hai tháng sau.

Bằng chứng không cần được tô màu để có sức nặng. Ngược lại, thứ được tô màu quá kỹ thường là thứ đang che một khoảng trống.

Tôi không viết bài này để đập bỏ phân tích. Điều tra không phải để trả thù, mà để người nhỏ bé khỏi bị nuốt chửng trong im lặng. Cái tôi muốn đập là thói quen dùng hình thức để thay cho nội dung, dùng thuật ngữ để thay cho sự thật, dùng bảng biểu để thay cho trách nhiệm.

Tôi đã dành phần lớn sự nghiệp để đọc những thứ người khác bỏ qua: những dòng bị bôi đen, những số liệu lệch so với công bố, những cái tên xuất hiện hai lần trong hai bộ hồ sơ khác nhau. Đó là công việc của người bới lông tìm vết. Nó không hào nhoáng. Nó không có bảng biểu màu. Nhưng nó để lại dấu vết, và dấu vết thì không biết nói dối.

Câu hỏi tôi muốn để lại không phải là liệu phân tích dữ liệu có ích hay không. Nó có ích, và tôi sẽ còn dùng nó. Câu hỏi là: khi một khung phân tích trả về toàn những ô rỗng, ai là người chịu trách nhiệm?

Người trả tiền, hay người bán khung? Người đọc, hay người ký báo cáo?

Bóng đá hiện đại không thiếu những kẻ múa may trong bóng tối, chỉ thiếu người dám bật đèn. Và đôi khi, người bật đèn chỉ cần hỏi một câu đơn giản: “Số liệu cụ thể là bao nhiêu?”

Nếu câu trả lời là “chưa có”, thì tất cả những gì còn lại chỉ là một tấm màn đẹp được kéo qua một căn phòng trống. Và tôi sẽ còn quay lại căn phòng đó, bới lông tìm vết, cho tới khi có ai đó dám đưa ra số liệu thật.